สมบูรณ์ เหล่าวานิช

 

 คุณสมบูรณ์ เหล่าวานิช

เมื่อผมได้รับแต่งตั้งให้เป็นรองผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยในระยะต้นปี ๒๔๙๖ ผมพิจารณาเห็นว่า เจ้าหน้าที่ของธนาคารแห่งประเทศไทยส่วนใหญ่เป็นข้าราชการมาแต่เดิมแล้วย้ายมาทำงานที่ธนาคาร ส่วนผู้ที่ไม่เคยเป็นข้าราชการมาก่อนเล่า ก็น้อยคนนักที่เคยมีประสบการณ์เป็นพ่อค้าเอกชน ในขณะนั้นฐานะการเงินต่างประเทศของไทยเรายังอ่อนแออยู่ การควบคุมแลกเปลี่ยนเงินกับต่างประเทศจึงเป็นเรื่องสำคัญมาก เพื่อที่จะอำนวยให้ธนาคารปฏิบัติหน้าที่ได้ดียิ่งขึ้น คือทั้งรอบรอบและรวดเร็ว น่าจะลองแสวงและคัดเลือกคนดี ๆ นอกวงราชการที่ได้ทำหรือกำลังทำกิจการค้าในฐานเอกชน (ผู้ถูกควบคุม) เข้ามาร่วมงานด้วยในฝ่ายการธนาคารต่างประเทศ (ผู้ควบคุม) ประสบการณ์ทางราชการ และประสบการณ์ทางเอกชนทั้ง ๒ ด้านคงจะผสมกันได้ดี เป็นคุณทำให้ธนาคารเข้มแข็งทำหน้าที่ได้ดียิ่งขึ้น ท่านผู้ว่าการและคณะกรรมการธนาคารก็เห็นชอบด้วยกับข้อปรารภนี้ จึงได้คัดเลือกและชักชวนพ่อค้าเข้ามาเป็นพนักงานธนาคาร ๒ คน คนหนึ่งคือคุณประจิตร ยศสุนทร อีกคนหนึ่งคือคุณสมบูรณ์ เหล่าวานิช

ผมรู้จักคุณสมบูรณ์ เหล่าวานิช พอสมควร แต่ไม่สนิทในตอนนั้นเท่ากับคุณประจิตร คุณสมบูรณ์เป็นนักเรียนเก่าอัสสัมชัญ รุ่นก่อนผมสัก ๓–๔ ปีและเรียนอยู่ในแผนกอังกฤษ (ผมเรียนแผนกฝรั่งเศส) เคยรับราชการในกระทรวงพาณิชย์ (เศรษฐการ) และราชการเคยส่งไปประจำเป็นผู้แทนที่สิงคโปร์ ภายหลังสงครามโลก ได้ลาออกจากราชการไปทำการค้าส่วนตัวอยู่หลายปี (เป็นบริษัทเล็ก หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์ เป็นประธานกรรมการ) ในฐานเป็นพ่อค้า มีประสบการณ์ในการปฏิบัติตามกฎหมายควบคุมและแลกเปลี่ยนเงิน และกฎหมายศุลกากรอยู่เป็นอันมาก นอกจากนี้ ผมรู้จักเป็นส่วนตัวว่าเป็นคนซื่อสัตย์สุจริต เข้มแข็ง เอาการงานเป็นใหญ่ มีความประพฤติดี อยู่ในศีลธรรม มีความเมตตากรุณาและกตัญญูกตเวทีเป็นอาทิ

ตัวอย่างเรื่องกตัญญุตาและกตเวทิตาของคุณสมบูรณ์ เหล่าวานิช ประจักษ์แก่ผมอยู่หลายเรื่อง จะยกมากล่าวที่นี้ ๒ เรื่อง คือ คุณพระบริภัณฑ์ยุทธกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังครั้งนั้น เป็นเพื่อนสนิทกับบิดาของคุณสมบูรณ์ และคุณสมบูรณ์นับถือเคารพเป็นญาติผู้ใหญ่ ในชั้นแรกผมก็ไม่เข้าใจว่า เพราะเหตุใดคุณสมบูรณ์จึงไปเยี่ยมเยียนคุณพระท่านเป็นประจำในทุกโอกาสมงคล เช่นปีใหม่ วันเกิด เป็นต้น ภายหลังจึงทราบว่าคุณพระเคยมีบุญคุณส่วนตัวต่อคุณสมบูรณ์

อีกเรื่องหนึ่งคือการสนองคุณท่านมหาสุข ศุภศิริ ครูภาษาไทยของพวกเราที่อัสสัมชัญ ซึ่งถึงแก่กรรมในระยะนี้ ท่านมหาสุขมีหลานปู่อยู่ ๓ คน ยังเล็ก ๆ อยู่ทั้งนั้น คุณสมบูรณ์ก็ได้รับอาสารับอุปการะหลานและน้องสาวของท่านมหาอยู่เป็นเวลาหลายปี ถ้าจะคิดเป็นทรัพย์เพียงอย่างเดียว ก็คงมากมายและมากกว่าจะมีใครเขาช่วยกันตามปกติ ในเรื่องนี้คุณประทุม ภรรยาของคุณสมบูรณ์ มีส่วนร่วมเป็นอานิสงส์อย่างมาก น่าสรรเสริญ

เมื่อคุณสมบูรณ์เข้าทำงานที่ธนาคารในส่วนควบคุมปริวรรตไม่นาน พล.ต.อ.เผ่า ศรียานนท์ ในฐานรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการคลัง ก็เสนอต่อคุณพระรัฐมนตรีว่ารายได้รัฐบาลจากศุลกากรนั้น ท่วงทีจะรั่วไหลอยู่มากน่าจะให้มีคณะกรรมการผสมระหว่างคลังกับตำรวจ ทำการตรวจสอบที่กรมศุลกากรเป็นงานประจำ ท่านรัฐมนตรีเห็นชอบด้วย และเมื่อผ่านเป็นมติคณะรัฐมนตรีแล้ว ก็มีผู้เสนอให้แต่งตั้งผมเป็นประธานคณะกรรมการตรวจสอบนี้ เพราะผมยังคงมีตำแหน่งเป็นผู้เชี่ยวชาญการคลังประจำกระทรวงอยู่

ผมเสนอคุณพระรัฐมนตรีว่าผมไม่สามารถทำเรื่องนี้ได้ เพราะมีหน้าที่รับผิดชอบอยู่แล้ว ๒ ตำแหน่ง คือ รองผู้ว่าการธนาคาร และผู้เชี่ยวชาญการคลัง ถ้าจะเป็นกรรมการตรวจสอบแล้ว ก็ต้องประจำอยู่ที่ท่าเรือและกรมศุลกากรตลอดวัน อนึ่ง ผมไม่มีความรู้เกี่ยวกับระเบียบศุลกากร และไม่เคยมีประสบการณ์ ถ้าจะทำจริง ๆ ต้องศึกษาเป็นเวลาไม่น้อย และถ้าจะให้ทำจริง ๆ ก็ต้องขอพ้นจากความรับผิดชอบทางธนาคารและทางกระทรวงโดยสิ้นเชิง คุณพระรัฐมนตรีท่านเห็นจริงตามข้อเสนอ และเมื่อท่านรัฐมนตรีและท่านผู้ว่าการได้หารือกันแล้ว ก็เป็นอันตกลงว่าให้คุณสมบูรณ์ เหล่าวานิช พนักงานธนาคารไปปฏิบัติราชการด้านตรวจสอบศุลกากรในฐานะผู้แทนกระทรวงการคลัง แต่เดิมคาดกันว่าคงจะไปไม่กี่เดือน แต่เนื่องด้วยคณะกรรมการตรวจสอบปฏิบัติงานได้ผลดีจึงยืดเวลาออกไปเรื่อย ๆ จนร่วม ๑๐ ปี คุณสมบูรณ์เพิ่งกลับมาปฏิบัติงานที่ธนาคารภายหลังนี้ไม่กี่ปี

เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่า คุณสมบูรณ์ เหล่าวานิช มีความสามารถและความรอบรู้ เหมาะสมกับหน้าที่ใหม่นี้เป็นอันมาก คุณสมบูรณ์ต้องทำงานร่วมกับตำรวจชั้นผู้ใหญ่ขนาดนายพล และชั้นผู้น้อยลงมาจำนวนหนึ่ง กับมีผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาเป็นพลเรือนอยู่บ้าง เท่าที่ผมได้วิสาสะกับเพื่อนร่วมงานของคุณสมบูรณ์ ไม่เคยได้ยินคำติเตียนนินทา มีแต่คำชมเชยว่าเที่ยงตรง รู้ระเบียบดี รู้กฎหมายดี รู้งานดี ไหวพริบทันคนอื่น และเมตตากรุณาแก่ผู้น้อยทั่วไป

เมื่อตรวจสอบให้มีการปรับแต่ละราย ก็มีเงินรางวัลที่พึงได้ตามกฎหมาย และจัดการแบ่งสันปันส่วนกันตามความชอบธรรม ส่วนที่คุณสมบูรณ์ได้รับมักจะไม่เกินกว่าส่วนของผู้น้อย ถ้าจะเกินก็เป็นไปตามระเบียบที่กำหนดไว้

แต่แรกผมพรั่นๆ ในใจว่าเจ้าหน้าที่ศุลกากรซึ่งเป็นผู้ถูกคณะกรรมการนี้ตรวจสอบซ้ำ จะข้องใจและอาจจะมีข้อขัดแย้งบาดหมางกันอย่างไม่น่าดู ความจริงปรากฏว่าข้อขัดแย้งและข้องใจนั้นก็มีอยู่บ้าง เพราะนอกจากคุณสมบูรณ์จะทำงานอย่างเข้มแข็งไม่ไว้หน้าผู้ใดแล้วยังกระเดียดไปในด้านพูดจาแบบขวานผ่าซาก การที่มีผู้คอยตรวจสอบจับผิดตลอดเวลานั้นไม่ใช่เรื่องที่ชวนนิยมเลย แต่เท่าที่ได้สดับตรับฟัง ก็เห็นว่าส่วนใหญ่อดเคารพมิได้ ในความสามารถรอบรู้และเที่ยงธรรมของคณะกรรมการ ประโยชน์ทางรายได้แผ่นดินนั้น ผมไม่ทราบว่าได้มีการประมวลไว้หรือไม่ แต่เข้าใจว่าเป็นเงินมาก ถ้าไม่ใช่เรือนร้อยล้านก็เป็นเรือนสิบ ๆ ล้านบาท และส่วนที่เข้ารายได้แผ่นดินเนื่องด้วยมีผู้ขยาดต่อการตรวจสอบทางคณะกรรมการ ทำให้ไม่พยายามหลีกเลี่ยงภาษีก็คงมีมาก

ผมเคยปรารภกับเพื่อนข้าราชการกรมศุลกากรว่า พ่อค้าและนายหน้าตัวแทนพ่อค้าที่ท่าเรือกรุงเทพและกรมศุลกากรคงจะทั้งเกลียดทั้งกลัวคณะกรรมการฯ โดยเฉพาะคุณสมบูรณ์น่าวิตกมิใช่น้อยถึงความปลอดภัย เพื่อนข้าราชการเหล่านั้นก็เห็นด้วยว่าน่าวิตก และเป็นการเสี่ยงอยู่บ้าง แต่บางคนเห็นว่าพ่อค้าและนายหน้าตัวแทนก็ใจนักเลง ตามปกติถ้าใครเฉียบขาดแต่เที่ยงตรงและยุติธรรมไม่แกล้งเขา ไม่พาลใส่ความผู้ใดแล้ว แม้จะเป็นที่รังเกียจและเกรงกลัว เขาก็คงยังเคารพในความดีนั้น คงไม่เสี่ยงเกินไปนักและในระยะร่วม ๑๐ ปีนั้น ก็น่ายินดีที่คุณสมบูรณ์หรือกรรมการผู้หนึ่งผู้ใดมิได้ถูกประทุษร้ายในการปฏิบัติหน้าที่แต่อย่างไร นี่แหละความเที่ยงธรรมเป็นยอดแห่งความคุ้มภัย

เกี่ยวกับรางวัลจากการตรวจสอบภาษี มีผู้เข้าใจผิดว่าคุณสมบูรณ์คงจะได้รับเงินจำนวนมหาศาล ข้อนี้ผมทราบดี เพราะคุณสมบูรณ์สนิทกับผมพอที่จะเล่าให้ฟังเสมอมาว่าได้แต่ละรายเท่าใด ผมเข้าใจว่าส่วนหนึ่งของเงินรางวัลนั้นคงจะอำนวยให้คุณสมบูรณ์สามารถมีที่ดิน ๑ ผืน มีบ้านสำหรับอยู่เอง ๑ หลัง และความเป็นอยู่ของครอบครัวก็อยู่ในฐานะสบาย ๆ ข้อพิสูจน์อย่างดีในเรื่องนี้ก็คือคุณสมบูรณ์กับครอบครัวครองชีพอยู่อย่างปกติสามัญชน ไม่มีโอ่อ่า ไม่มีการฟุ้งเฟ้อ หรูหรา ไม่มีออกนอกลู่นอกทาง ณ วันที่ ๔ มกราคม ๒๕๑๕ คุณสมบูรณ์มีทรัพย์สินฝากธนาคารอยู่เป็นเงินไม่กี่หมื่นบาท ได้เลี้ยงบุตร ๓ คนเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยคนหนึ่ง คนที่ ๒ ยังเรียนอยู่มัธยม และคนที่ ๓ ยังเล็กนัก

เมื่อคุณสมบูรณ์กลับมาทำงานที่ธนาคารได้ไม่นานนัก คุณหลวงอรรถสิทธิ์สิทธิสุนทร อดีตอธิบดีกรมศุลกากรในระยะที่คุณสมบูรณ์ไปปฏิบัติราชการนั่น ได้เป็นเลขาธิการคณะกรรมการตรวจสอบภาษี (ก.ต.ภ.) จากที่ท่านได้สังเกตเห็นนิสัย คุณธรรมและความสามารถของคุณสมบูรณ์มาก่อน จึงชวนให้ไปเป็นรองเลขาธิการ ก.ต.ภ. และที่ ก.ต.ภ. นี้แหละที่คุณสมบูรณ์ทุ่มเทกำลังกายและใจอย่างเข้มแข็งตามเคยจนเป็นเหตุหนึ่งแห่งการสูญสิ้นชีวิต ตามปกติเป็นผู้มีร่างกายแข็งแรง สุขภาพดี เมื่อจะจากโลกนี้ไป ก็จากไปโดยฟุบสิ้นสติอยู่กับโต๊ะทำงาน กว่าจะถึงโรงพยาบาลก็สายเสียแล้ว

ผมเอง นอกจากจะได้รับไมตรีจิตจากคุณสมบูรณ์แล้วยังได้รับความเอื้อเฟื้อนานาประการ ที่ยังผูกใจอยู่อย่างลึกซึ้ง ก็คือ เทปเพลงไทยเดิมและเครื่องเล่นที่จัดให้สำหรับฟังที่ธนาคารทุกเย็นที่ผมต้องทำงานเกินเวลา มีเทปอย่างน้อย ๔๐ ม้วน ได้นำไปฟังเพลินที่มหาวิทยาลัยพรินซ์ตันปี ๒๕๑๓/๑๔ และปีนี้ก็นำมาเพลินใจที่เคมบริดจ์อีก (และกำลังฟังขณะเขียนอยู่นี้) ไม่นึกเลยว่าต่อไปนี้จะได้ฟังด้วยความคิดถึง เสียดาย และอาลัยรัก

ในชีวิตนี้ ผมภาคภูมิใจที่ได้ร่วมงานและวิสาสะสนิทสนมกับมนุษย์ประเสริฐหลายท่าน คุณสมบูรณ์เป็นคนหนึ่ง และผมขอร่วมทุกข์ ร่วมโศก ร่วมอาลัยกับคุณประทุม เหล่าวานิช กับหลานทั้ง ๓ อย่างสุดซึ้ง

 

มกราคม ๒๕๑๕